Blogging Gadgets











حوكم و ئادابه‌كانى قه‌رزدان و قه‌رزكردن و قه‌رزدانه‌وه‌ له‌ ژێر تيشكى ئايه‌ته‌ پيرۆزه‌كانى قورئان و فه‌رمووده‌ صه‌حيحه‌كاندا(بەشی یەكەم)
سەردان :
٩١٨
     &  
فۆنت :
+
&
-

حوكم و ئادابه‌كانى قه‌رزدان و قه‌رزكردن و قه‌رزدانه‌وه‌ له‌ ژێر تيشكى ئايه‌ته‌ پيرۆزه‌كانى قورئان و فه‌رمووده‌ صه‌حيحه‌كانى پێغه‌مبه‌ردا (صلى الله علیه وسلم)

فه‌زڵ و گه‌وره‌يى قه‌رزدان يه‌كه‌م

سوپاس بۆ خواى په‌روه‌ردگار كه‌ فه‌رموويه‌تى :  (وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَي) [الـمائدة 2] . واته‌ : هاوكارى يه‌كتر بكه‌ن له‌ سه‌ر چاكه‌كردن و خۆ پارێزى كردن له‌ تاوان .

وه‌ صه‌لات و سه‌لامى خوا له‌ سه‌ر پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ى بێت كه‌ فه‌رموويه‌تى : ((... وَاللَّهُ فِى عَوْنِ الْعَبْدِ مَا كَانَ الْعَبْدُ فِى عَوْنِ أَخِيهِ)) صحيح مسلم رقم : (2699) . واته‌ : خواى په‌روه‌ردگار له‌ هاوكارى عه‌بده‌كه‌يدايه‌ تاوه‌كو ئه‌و عه‌بده‌ له‌ هاوكارى براكه‌يدا بێت .

وه‌ سه‌لام و ڕه‌حمه‌ت و به‌ره‌كه‌تى خوا له‌ سه‌ر صه‌حابه‌ و پياوچاكان و شوێنكه‌وتووانيان بێت كه‌ به‌رده‌وام له‌ هاوكارى كردنى يه‌كتردا بوون و له‌ كاتى قه‌رزدان و به‌ده‌م يه‌كتره‌وه‌ هاتن و به‌ هه‌مان شێوه‌ش له‌ كاتى قه‌رزدانه‌وه‌ و وه‌فادارى به‌رامبه‌ر به‌ خاوه‌ن قه‌رزه‌كه‌ په‌يڕه‌وكارى ڕاسته‌قينه‌ى فه‌رمانه‌كانى خواى گه‌وره‌ و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ى بوون (صلى الله علیه وسلم) .

خوێنه‌رى يه‌كخواپه‌رست و شوێن كه‌وته‌ى پێغه‌مبه‌ر (صلى الله علیه وسلم) :

له‌م نووسراوه‌دا باس له‌ بابه‌تێكى زۆر كرنگ ده‌كه‌ين له‌ بابه‌ته‌كانى كڕين و فرۆشتن (البيوع والـمعاملات) كه‌ بريتييه‌ له‌ حوكم و ئادابه‌كانى (قه‌رزدان و قه‌رزكردن و قه‌رزدانه‌وه‌) كه‌ له‌م ڕۆژگاره‌دا زۆربه‌ى هه‌ره‌ زۆرى موسڵمانانى بێزار و هه‌راسان كردووه‌ و به‌رده‌وام ده‌ناڵێنن و هاوار ده‌كه‌ن له‌ ئاستى كه‌سانى قه‌رزار به‌ گشتى و قه‌رزكوێره‌كانيش به‌ تايبه‌تى !!!

هۆى سه‌ره‌كى ئه‌م كێشه‌ ناهه‌مواره‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نه‌مانى ترسى خواى گه‌وره‌ له‌ ناو دڵـى زۆرينه‌ى خه‌ڵكدا به‌ گشتى و بئ ئاگابوون يان خۆ گێـل كردن له‌ حوكمه‌ شه‌رعييه‌كانى ئه‌م بابه‌ته‌ش به‌ تايبه‌تى ! بۆيه‌ به‌ پێويستمان زانى ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ موسڵمانان ڕوون بكه‌ينه‌وه‌ له‌ ڕوانگه‌ى ئايه‌ته‌كانى قورئانى پيرۆز و فه‌رمووده‌ صه‌حيحه‌كانى پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ (صلى الله علیه وسلم) ، به‌ڵكو ـ به‌ يارمه‌تى خوا ـ ببێته‌ ئاگادار كردنه‌وه‌يه‌ك بۆ نه‌زان و بئ ئاگاكان و بيرخستنه‌وه‌يه‌كيش بێت بۆ ئاگاداربووان و به‌ڵگه‌يه‌كيش بێت بۆ سه‌ر مل هوڕ و قه‌رزكوێر و ريبا خۆره‌كان! 

* فه‌زڵ و گه‌وره‌يى قه‌رزدان :

عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّ النَّبِيَّ (صلى الله علیه وسلم) قَالَ : ((مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُقْرِضُ مُسْلِمَاً قَرْضَاً مَرَّتَيْنِ إِلاَّ كَانَ كَصَدَقَتِهَا مَرَّةً)) صحيح سنن ابن ماجه رقم : (2430) . واته‌ : هه‌ر موسڵمانێك دوو جار قه‌زر بدات به‌ موسڵمانێكى تر ئه‌وه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ وايه‌ كه‌ يه‌ك جار كردبێتى به‌ خێر و صه‌ده‌قه‌ . چونكه‌ قه‌رزدان وه‌كو نێوه‌ى خێر و صه‌ده‌قه‌ وايه‌ له‌ ڕووى پاداشتەوه‌ لاى خواى په‌روه‌ردگار . هه‌ر وه‌كو پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) فه‌رموويه‌تى : ((إِنَّ السَّلَفَ يَجْرِى مَجْرَى شَطْرِ الصَّدَقَةِ)) سلسلة الأحاديث الصحيحة رقم : (1553) ، وقد بوَّب لهُ الإمام الألبانـى رحمه الله بقولهِ : (فضل القرض الـحسن وأنه يعدل التصدق بنصفه) وقال : (السَّـلـفُ : القرضُ الذى لا منفعة للمقرض فيه) .  واته‌ : قه‌رزدان وه‌كو نێوه‌ى خێر و صه‌ده‌قه‌ وايه‌ .

* فه‌زڵ و گه‌وره‌يى چاوه‌ڕوان كردن يان داشكاندن له‌ قه‌رزى قه‌رزارى نه‌دار و ده‌ست كورت :

خواى په‌روه‌ردگار له‌ قورئاندا فه‌رموويه‌تى : ( وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ). [البقرة 280] (((قال الإمام القرطبـى : (الـعُسرة : ضيق الـحال من جهة عدم الـمال ومنه جيش العسرة ، والنظرة : التأخير ، والـميسرة : مصدر بـمعنى اليسر ، وقوله تعالـى : (وَأَنْ تَصَدَّقُوا) إبتداءٌ وخبرهُ (خَيْرٌ) ، ندب الله تعالـى بـهذه الألفاظ إلـى الصدقة على الـمعسر وجعل ذلك خيراً من إنظاره) ثُمَّ سرد الأحاديث الواردة فـى هذا الباب فانظر : تفسير القرطبـى : (3 / 373 ـ 374) .

وقال الـحافظ ابن رجب الـحنبلـى فـى شرح قوله (صلى الله علیه وسلم) : ((وَمَنْ يَسَّرَ عَلَى مُعْسِرٍ فِى الدُّنْيَا يَسَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِى الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ)) [صحيح سنن الترمذى رقم : (2055] : (والتيسير على الـمعسر فى الدنيا من جهة الـمال يكون بأحد أمرين : إمَّا بإنظاره إلى الميسرة وذلك واجب كما قال تعالَى : ( وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ  )، وتارة بالوضع عنه إنْ كان غريـماً وإلاَّ فبإعطائه ما يزول به إعساره وكلاهـما له فضل عظيم ...) ثُمَّ سرد الأحاديث الواردة فى هذا الباب فانظر : جامع العلوم والـحكم : (2 / 289)))). واته‌ : ئه‌گه‌ر قه‌رزاره‌كه‌ نه‌دار و ده‌ست كورت بوو ئه‌وا چاوه‌ڕوانى لـێ بكه‌ن تاوه‌كو ده‌ستى ده‌چێت و تواناى ده‌بێت قه‌رزه‌كه‌ بداته‌وه‌ ، وه‌ ئه‌گه‌ر خێرى پێ بكه‌ن و قه‌رزه‌كه‌ى پێ ببه‌خشن ئه‌وه‌ چاكتره‌ بۆتان ئه‌گه‌ر بزانن .  

عَنْ بُرَيْدَةَ الأَسْلَمِيِّ (ڕەزای خوای لێبێت) عَنِ النَّبِيِّ (صلى الله علیه وسلم) قَالَ : ((مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِراً فَلَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ مِثْلُهُ صَدَقَةٌ قَبْلَ أَنْ يَحِلَّ الدَّيْنُ ، فَإِذَا حَلَّ الدَّيْنُ فَأَنْظَرَهُ فَلَهُ بِكُلِّ يَوْمٍ مِثْلَيْهِ صَدَقَةٌ)) سلسلة الأحاديث الصحيحة رقم : (86) وصحيح الـجامع الصغير رقم : (6108). واته‌ : هه‌ر كه‌سێك چاوه‌ڕوانى دواخستنى هێنانه‌وه‌ى قه‌رزى لاى نه‌دار و ده‌ست نه‌ڕۆيشتوويه‌ك بكات ئه‌وا بۆ هه‌موو ڕۆژێك به‌ شێوه‌ و ئه‌وه‌نده‌ى ئه‌و قه‌رزه‌ خێر و صه‌ده‌قه‌ى بۆ هه‌يه‌ پێش ئه‌وه‌ى كاتى هاتنى دانه‌وه‌ى قه‌رزه‌كه‌ بێت ، وه‌ هه‌ر كه‌سێكيش چاوه‌ڕوانى دواخستنى هێنانه‌وه‌ى قه‌رزى لاى نه‌دار و ده‌ست نه‌ڕۆيشتوويه‌ك بكات دواى به‌ سه‌ر ڕۆيشتنى كاتى هێنانه‌وه‌ى قه‌رزه‌كه‌ ئه‌وا بۆ هه‌موو ڕۆژێك دوو ئه‌وه‌نده‌ى قه‌رزه‌كه‌ خێر و صه‌ده‌قه‌ى بۆ هه‌يه‌ .

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِى قَتَادَةَ : أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) طَلَبَ غَرِيـمَاً لَهُ فَتَوَارَى عَنْهُ ثُمَّ وَجَدَهُ فَقَالَ : إِنِّى مُعْسِرٌ ، فَقَالَ  آللَّهِ ؟ قَالَ : آللَّهِ ، قَالَ : فَإِنِّى سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) يَقُولُ : ((مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُنْجِيَهُ اللَّهُ مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلْيُنَفِّسْ عَنْ مُعْسِرٍ أَوْ يَضَعْ عَنْهُ)) صحيح مسلم رقم : (1563) . قال النووى : (وَمَعْنَى "يُنَفِّسُ" أَيْ يَمُدُّ وَيُؤَخِّرُ الْمُطَالَبَة) شرح صحيح مسلم : (6 / 71) . واته‌ : (أبو قتادة)ى هاوه‌ڵى پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) گه‌ڕا به‌ دواى قه‌رزارێكى خۆيدا به‌ڵام ئه‌و خۆيى لـێ شارده‌وه‌ ، پاشان قه‌رزاره‌كه‌ى بينى و ئه‌ويش ووتى : من نه‌دار و بێ توانام ، ئه‌ويش فه‌رمووى : توو خوا نه‌دار و بێ توانايت ؟ ووتى : به‌ڵـێ به‌ خوا نه‌دار و بێ توانام ، ئه‌ويش فه‌رمووى : ده‌سا من بيستوومه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) ده‌يفه‌رموو : هه‌ر كه‌سێك پێى خۆشه‌ خواى په‌روه‌ردگار ڕزگارى بكات له‌ ناڕه‌حه‌تييه‌كانى ڕۆژى قيامه‌ت ئه‌وا با داواكردنه‌وه‌ى قه‌رزى سه‌ر قه‌رزارێكى نه‌دار دوابخات و ماوه‌كه‌ى بۆ درێژ بكاته‌وه‌ يان قه‌رزه‌كه‌ى له‌ سه‌ر كه‌م بكاته‌وه‌ و لايبات له‌سه‌رى .

 وَعَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) : ((مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرَاً أَوْ وَضَعَ لَهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِهِ يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ)) صحيح سنن الترمذى رقم : (1306) وصحيح الترغيب والترهيب رقم : (909) .واته‌ : هه‌ر كه‌سێك چاوه‌ڕوانى دواخستنى هێنانه‌وه‌ى قه‌رزى لاى نه‌دار و ده‌ست نه‌ڕۆيشتوويه‌ك بكات يان له‌ قه‌رزه‌كه‌ى دابشكێنێت و له‌ سه‌رى هه‌ڵبگرێت ئه‌وا خواى په‌روه‌ردگار له‌ ڕۆژى قيامه‌تدا له‌ (ساحه‌ى مه‌حشه‌ردا) ده‌يخاته‌ ژێر سێبه‌رى عه‌رشى خۆيه‌وه‌ له‌ ڕۆژێكدا كه‌ هيچ سێبه‌رێك نييه‌ ته‌نها سێبه‌رى عه‌رش نه‌بێت .

 وَعَنْ عُبَادَةَ بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ : (خَرَجْتُ أَنَا وَأَبِى نَطْلُبُ الْعِلْمَ فِى هَذَا الْحَيِّ مِنَ الأَنْصَارِ قَبْلَ أَنْ يَهْلِكُوا ، فَكَانَ أَوَّلُ مَنْ لَقِينَا أَبَا الْيَسَرِ صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) ... فَقَالَ لَهُ أَبِى : يَا عَمِّ إِنِّى أَرَى فِى وَجْهِكَ سَفْعَةً مِنْ غَضَبٍ ؟ قَالَ : أَجَلْ كَانَ لِى عَلَى فُلاَنِ بْنِ فُلاَنٍ الْحَرَامِيِّ مَالٌ فَأَتَيْتُ أَهْلَهُ فَسَلَّمْتُ فَقُلْتُ : ثَمَّ هُوَ ؟ قَالُوا : لاَ ، فَخَرَجَ عَلَيَّ ابْنٌ لَهُ جَفْرٌ فَقُلْتُ لَهُ : أَيْنَ أَبُوكَ ؟ قَالَ : سَمِعَ صَوْتَكَ فَدَخَلَ أَرِيكَةَ أُمِّى ، فَقُلْتُ : اخْرُجْ إِلَيَّ فَقَدْ عَلِمْتُ أَيْنَ أَنْتَ ، فَخَرَجَ ، فَقُلْتُ : مَا حَمَلَكَ عَلَى أَنِ اخْتَبَأْتَ مِنِّى ؟ قَالَ : أَنَا وَاللَّهِ أُحَدِّثُكَ ثُمَّ لاَ أَكْذِبُكَ خَشِيتُ وَاللَّهِ أَنْ أُحَدِّثَكَ فَأَكْذِبَكَ وَأَنْ أَعِدَكَ فَأُخْلِفَكَ وَكُنْتَ صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) وَكُنْتُ وَاللَّهِ مُعْسِرَاً : قَالَ : قُلْتُ : آللَّهِ ؟ قَالَ : اللَّهِ ، قُلْتُ : آللَّهِ؟ قَالَ : اللَّهِ ، قُلْتُ : آللَّهِ ؟ قَالَ : اللَّهِ ، قَالَ : فَأَتَى بِصَحِيفَتِهِ فَمَحَاهَا بِيَدِهِ ، فَقَالَ : إِنْ وَجَدْتَ قَضَاءً فَاقْضِنِى وَإِلاَّ أَنْتَ فِى حِلٍّ ، فَأَشْهَدُ بَصَرُ عَيْنَيَّ هَاتَيْنِ ـ وَوَضَعَ إِصْبَعَيْهِ عَلَى عَيْنَيْهِ ـ وَسَمِعَ أُذُنَيَّ هَاتَيْنِ وَوَعَاهُ قَلْبِى هَذَا ـ وَأَشَارَ إِلَى مَنَاطِ قَلْبِهِ ـ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) وَهُوَ يَقُولُ : ((مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرَاً أَوْ وَضَعَ عَنْهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ فِى ظِلِّهِ …)) صحيح مسلم رقم : (3006) .واته‌ : من و باوكم ده‌رچووين بۆ به‌ ده‌ست خستنى زانستى شه‌رعى له‌م گه‌ڕه‌كه‌ى (ئه‌نصار)ه‌كاندا پێش ئه‌وه‌ى بمرن ، جا يه‌كه‌م كه‌س كه‌ پێى گه‌يشتين (أبو يُسـر)ى هاوه‌ڵى پێغه‌مبه‌رى خوا بوو (صلى الله علیه وسلم) ... باوكم پێى ووت : ئه‌ى مامه‌ من ڕه‌نگى تووڕه‌يى به‌ ڕوومه‌تته‌وه‌ ده‌بينم ، فه‌رمووى : به‌ڵى بڕێك پاره‌م به‌ لاى (فڵانى كوڕى فڵانى حه‌ڕامييه‌وه‌) بوو جا هاتم بۆ لاى ماڵ و خێزانه‌كه‌ى و سه‌لامم كرد و ووتم : (فڵان) لـێره‌يه‌ ؟ ووتيان : نه‌خێر ، ئه‌نجا كوڕێكى تازه‌ پێگه‌يشتووى ده‌رچوو بۆ لام و منيش پێيم ووت : باوكت له‌ كوێيه‌ ؟ ووتى : ده‌نگى تۆى بيست بۆيه‌ ڕۆيشته‌ ناو جێگاى دانيشتنى دايكمه‌وه‌ ، منيش ووتم : ده‌رچۆ بۆ لام چونكه‌ ده‌زانم تۆ له‌ كوێيت ، ئه‌نجا ده‌رچوو و منيش پێيم ووت : چى بوو پاڵى پێته‌وه‌ نا خۆت لێم بشاريته‌وه‌ ؟ ووتى : سوێند به‌ خوا من قسه‌ت بۆ ده‌كه‌م و ئه‌نجا درۆشت له‌ گه‌ڵدا ناكه‌م ، سوێند به‌ خوا ترسام قست له‌ گه‌ڵدا بكه‌م و درۆ بكه‌م ، وه‌ وه‌عد و په‌يمانت پێ بده‌م و نه‌يبه‌مه‌ سه‌ر و پێچه‌وانه‌ى بكه‌م ، وه‌ تۆ هاوه‌ڵ و صه‌حابه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوايت (صلى الله علیه وسلم) ، وه‌ سوێند به‌ خوا من نه‌دار و بێ توانام، ووتى: ووتم : توو خوا ؟ ووتى : به‌ خوا ، ووتم : توو خوا ؟ ووتى: به‌ خوا، ووتم : توو خوا؟ ووتى: به‌ خوا ، ئه‌نجا ده‌فته‌ر و لاپه‌ڕه‌ى قه‌رزه‌كه‌ى هێنا و به‌ ده‌ستى خۆى سڕييه‌وه‌ و ووتى : ئه‌گه‌ر توانيت قه‌رزه‌كه‌ بده‌يته‌وه‌ ئه‌وا بيده‌ره‌وه‌ ئه‌گينا تۆ گه‌ردنت ئازاد بێت، وه‌ شايه‌تى ده‌ده‌م به‌م دوو چاوه‌م بينيم ــ وه‌ په‌نجه‌ى خسته‌ سه‌ر هه‌ردوو چاوى ــ وه‌ به‌ هه‌ردوو گوێيه‌م بيستم و به‌م دڵه‌شم وه‌رم گرتبوو ــ وه‌ ئاماژه‌ى كرد بۆ سه‌ر دڵى ــ كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) فه‌رمووى : هه‌ر كه‌سێك چاوه‌ڕوانى دواخستنى هێنانه‌وه‌ى قه‌رزى لاى نه‌دار و ده‌ست نه‌ڕۆيشتوويه‌ك بكات يان له‌ قه‌رزه‌كه‌ى دابشكێنێت و له‌ سه‌رى هه‌ڵبگرێت ئه‌وا خواى په‌روه‌ردگار له‌ ڕۆژى قيامه‌تدا له‌ (ساحه‌ى مه‌حشه‌ردا) ده‌يخاته‌ ژێر سێبه‌رى عه‌رشى خۆيه‌وه‌ .  

وفـى رواية : ((مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُظِلَّهُ اللَّهُ فِى ظِلِّهِ فَلْيُنْظِرْ مُعْسِرَاً أَوْ لِيَضَعْ لَهُ)) صحيح سنن ابن ماجه رقم : (2419) . واته‌ : هه‌ر كه‌سێك پێى خۆشه‌ خواى په‌روه‌ردگار له‌ (ساحه‌ى مه‌حشه‌ردا) بيخاته‌ ژێر سێبه‌رى عه‌رشى خۆيه‌وه‌ ئه‌وا با چاوه‌ڕوانى دواخستنى هێنانه‌وه‌ى قه‌رزى لاى نه‌دار و ده‌ست نه‌ڕۆيشتوو بكات يان با له‌ قه‌رزه‌كه‌ى دابشكێنێت و له‌ سه‌رى هه‌ڵبگرێت .

 وَعَنْ حُذَيْفَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) : ((تَلَقَّتِ الْمَلاَئِكَةُ رُوحَ رَجُلٍ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَقَالُوا : أَعَمِلْتَ مِنَ الْخَيْرِ شَيْئَاً ؟ قَالَ : لاَ ، قَالُوا : تَذَكَّرْ ، قَالَ : كُنْتُ أُدَايِنُ النَّاسَ فَآمُرُ فِتْيَانِى أَنْ يُنْظِرُوا الْمُعْسِرَ وَيَتَجَوَّزُوا عَنِ الْمُوسِرِ ، قَالَ : قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : تَجَوَّزُوا عَنْهُ))((( صحيح البخارى رقم : (2391) وصحيح مسلم رقم : (1560) واللفظ لـمسلم .

قال الإمام النووى : (وَفِى هَذِهِ الْأَحَادِيث : فَضْلُ إِنْظَارِ الْمُعْسِرِ ، وَالْوَضْع عَنْهُ إِمَّا كُلّ الدَّيْن ، وَإِمَّا بَعْضه مِنْ كَثِير أَوْ قَلِيل ، وَفَضْل الْمُسَامَحَة فِى الِاقْتِضَاء وَفِى الِاسْتِيفَاء ؛ سَوَاء اُسْتُوْفِىَ مِنْ مُوسِر أَوْ مُعْسِر ، وَفَضْلُ الْوَضْع مِنْ الدَّيْن ، وَأَنَّهُ لَا يَحْتَقِر شَيْء مِنْ أَفْعَال الْخَيْر ؛ فَلَعَلَّهُ سَبَب السَّعَادَة وَالرَّحْمَة) [شرح صحيح مسلم : (6 / 70)] .

وقال الإمام القرطبـى : (ففى هذه الأحاديث من الترغيب ما هو منصوص فيها ، وحديث أبـى قتادة يدل على أنَّ ربَّ الدَّين إذا علم عُسْرَةَ غريـمه أو ظنها حرمت عليه مطالبته وإنْ لـم تثبت عسرته عند الـحاكم ، وإنظارُ الـمعسر : تأخيره إلـى أنْ يوسر ، والوضع عنه : إسقاط الدَّين عن ذمته ، وقد جمع الـمعنيين أبو اليسر لغريـمه حيث مـحا عنه الصحيفة وقال له : إنْ وجدتَ قضاءً فاقض وإلاَّ فأنت فـى حل) تفسير القرطبـى : (3 / 375 )))). واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) فه‌رموويه‌تى : فريشته‌كان (ڕۆحى) پياوێك له‌وانه‌ى پێش ئێوه‌يان وه‌رگرت ، ئه‌نجا ووتيان : ئايا تۆ هيچ خێر و چاكه‌ت كردووه‌ ؟ ئه‌ويش ووتى : نه‌خێر ، ووتيان : بيربكه‌ره‌وه‌ ، ووتى : من قه‌رزم ده‌دا به‌ خه‌ڵك و ئه‌نجا فه‌رمانم ده‌كرد به‌ خزمه‌تكار و كارمه‌نده‌كانم كه‌وا چاوه‌ڕوانى دواخستنى هێنانه‌وه‌ى قه‌رزى لاى نه‌دار و ده‌ست نه‌ڕۆيشتوو بكه‌ن و خاترى ده‌ستڕۆيشتوويش بگرن و چاوپۆشيشى لـێبكه‌ن ، فه‌رمووى : خواى گه‌وره‌ و به‌ تواناش به‌ فريشته‌كانى فه‌رموو : ئێوه‌ش لـێى ببورن و چاو پۆشى لـێ بكه‌ن .

* به‌زه‌يى هاتنه‌وه‌ به‌ قه‌رزارى نه‌دار و ده‌ست كورت به‌شێكه‌ له‌ چاكه‌:

عَنْ عَائِشَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَتْ : سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) صَوْتَ خُصُومٍ بِالْبَابِ عَالِيَةً أَصْوَاتُهُمَا وَإِذَا أَحَدُهُمَا يَسْتَوْضِعُ الآخَرَ وَيَسْتَرْفِقُهُ فِى شَيْءٍ وَهُوَ يَقُولُ : وَاللَّهِ لاَ أَفْعَلُ ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) عَلَيْهِمَا فَقَالَ : ((أَيْنَ الْمُتَأَلِّى عَلَى اللَّهِ لاَ يَفْعَلُ الْمَعْرُوفَ ؟ قَالَ : أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَلَهُ أَيُّ ذَلِكَ أَحَبَّ)) صحيح مسلم رقم : (1557) . واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) گوێ بيستى ده‌مه‌ ده‌مێ و ده‌نگ به‌رزى دوو كه‌س بوو له‌ پێش ده‌رگاوه‌ كه‌وا يه‌كێكيان داواى له‌وه‌كه‌ى تر ده‌كرد شتێك له‌ قه‌رزه‌كه‌ى دابشكێنێت و كه‌م بكاته‌وه‌ له‌سه‌رى و به‌ به‌زيى و نه‌رم و نيان بێت له‌ داوا كردنه‌وه‌ى قه‌رزه‌كه‌يدا ، ئه‌ويش ده‌يووت : سوێند به‌ خوا ئه‌مه‌ ناكه‌م ، بۆيه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) ڕۆيشته‌ ده‌ره‌وه‌ بۆيان و فه‌رمووى : كوا له‌ كوێيه‌ ئه‌وه‌ى كه‌وا سوێند به‌ خوا ده‌خوات كه‌ خێر و چاكه‌ نه‌كات ؟ ئه‌ويش ووتى : منم ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا جا هه‌ر كامێكيانى پێخۆشه‌ با ئه‌وه‌يان هه‌ڵبژێرێت .

* ترسناكى و زيان و زه‌ره‌ره‌كانى قه‌رز و قه‌رزارى  :

1 ـ قه‌رز و قه‌رزارى سه‌رى پياوى قه‌رزار له‌ درۆ و په‌يمان شكاندنه‌وه‌ ده‌رده‌كات :

عَنْ عَائِشَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَتْ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) أَكْثَرَ مَا يَتَعَوَّذُ مِنَ الْمَغْرَمِ وَالْمَأْثَمِ ؟ قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَكْثَرَ مَا تَتَعَوَّذُ مِنَ الْمَغْرَمِ : قَالَ : ((إِنَّهُ مَنْ غَرِمَ حَدَّثَ فَكَذَبَ وَوَعَدَ فَأَخْلَفَ)) صحيح سنن النسائـى رقم : (5454) . واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) زۆر جارێك په‌ناى ده‌گرت به‌ خوا له‌ قه‌رزارى و تاوانبارى ، منيش ووتم : ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا ئه‌وه‌ له‌ به‌ر چى زۆر جار په‌نا ده‌گريت به‌ خوا له‌ قه‌رزارى ؟ فه‌رمووى : چونكه‌ هه‌ر كه‌سێك قه‌رزار بوو ئه‌گه‌ر قسه‌ى كرد درۆ ده‌كات و ئه‌گه‌ر وه‌عد و په‌يمانيشى دا به‌ جێى ناهێنێت . وه‌ له‌ فه‌رمووده‌كه‌ى پێشوودا پياوه‌ قه‌رزاره‌كه‌ ووتى : (خَشيتُ والله أنْ أُحدِّثكَ فأَكذِبَكَ ، وأنْ أَعِدَكَ فأُخلِفَكَ) واته‌ : سوێند به‌ خوا ترسام قست له‌ گه‌ڵدا بكه‌م و درۆ بكه‌م ، وه‌ وه‌عد و په‌يمانت پێ بده‌م و نه‌يبه‌مه‌ سه‌ر و پێچه‌وانه‌ى بكه‌م .

2 ـ قه‌رزارى پياوى قه‌رزار توشى سته‌م ده‌كات و غه‌يبه‌ت كردن و سزادانيشى حه‌ڵاڵ ده‌كات :

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) قَالَ : ((مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ)) صحيح البخارى رقم : (2287) و (2400) وصحيح مسلم رقم : (1564) . واته‌ : دوا خستنى بردنه‌وه‌ى قه‌رز له‌ لايه‌ن كه‌سێكه‌وه‌ كه‌ ده‌ستى بچێت و بتوانێت قه‌رزه‌كه‌ بداته‌وه‌ سته‌م و زوڵـمه‌ . وه‌ ئه‌وه‌ش بزانه‌ كه‌وا پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) فه‌رموويه‌تى : ((الظُّلْمُ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ)) صحيح البخارى رقم : (2447) وصحيح مسلم رقم : (2579) . واته‌ : سته‌م و زوڵم كردن تاريكييه‌ له‌ ڕۆژى دوايدا .

وَعَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) قَالَ : ((لَيُّ الْوَاجِدِ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ)) صحيح سنن أبـى داود رقم : (3628) وصحيح سنن النسائى رقم : (4373) . واته‌ : ئه‌و كه‌سه‌ى كه‌ تواناى هه‌يه‌ قه‌رز بداته‌وه‌ به‌ڵام نايداته‌وه‌ و دواى ده‌خات ئه‌مه‌ غه‌يبه‌ت كردن و سومعه‌ت شكاندن و سزا دان و تۆڵه‌ لـێ سه‌ندنه‌وه‌ى حه‌ڵاڵ ده‌كات .

وه‌ زانايان فه‌رموويانه‌ دواخستنى دانه‌وه‌ى قه‌رز له‌ لايه‌ن كه‌سێكه‌وه‌ كه‌ تواناى هه‌بێت بيداته‌وه‌ و به‌ڵام كه‌م ترخه‌مى ده‌كات و به‌ بێ عوزر و بيانو دواى ده‌خات و ئه‌مڕۆ و به‌يانى و پانزه‌ى مانگ و سه‌رى مانگ ده‌كات ئه‌وا يه‌كێك له‌ تاوانه‌ گه‌وره‌كانى (الـكبائـر) ئه‌نجام داوه‌ و پێى ده‌بێت به‌ (فاسـق) و شايسته‌ى ئه‌وه‌يه‌ كه‌ شكاتى لێبكرێت و به‌ند و سجنيش بكرێت .

3 ـ قه‌رز و قه‌رزارى هه‌ندێك جار موسڵمان دووچارى ريبا خواردن ده‌كاته‌وه‌ :

ئه‌م خاڵه‌ له‌ كۆتايى ئه‌م نووسراوه‌دا به‌ ووردى ڕوون ده‌كه‌ينه‌وه‌ (إنْ شاء الله) .

4 ـ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) نوێژى جه‌نازه‌ى نه‌ده‌كرد له‌ سه‌ر مردووى قه‌رزار :

عَنْ جَابِرٍ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : ((كَانَ رَسُولُ (صلى الله علیه وسلم) لاَ يُصَلِّى عَلَى رَجُلٍ مَاتَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ ...)) صحيح سنن أبـى داود رقم : (3343) وصحيح سنن النسائـى رقم : (1962) . واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) نوێژى جه‌نازه‌ى نه‌ده‌كرد له‌ سه‌ر پياوى مردوو ئه‌گه‌ر قه‌رزار ببوايه‌ ...

وَعَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) كَانَ يُؤْتَى بِالرَّجُلِ الْمُتَوَفَّى عَلَيْهِ الدَّيْنُ فَيَقُولُ : ((هَلْ تَرَكَ لِدَيْنِهِ مِنْ قَضَاءٍ ؟ فَإِنْ حُدِّثَ أَنَّهُ تَرَكَ وَفَاءً صَلَّى عَلَيْهِ وَإِلاَّ قَالَ لِلْمُسْلِمِينَ : صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ ...)) صحيح سنن الترمذى رقم : (1070) . واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) پياوى مردووى قه‌رزاريان ده‌هێنا بۆ لاى و ئه‌ويش پرسيارى ده‌كرد ئايا هيچ پاره‌ى به‌ جێ هێشتووه‌ بۆ قه‌رزه‌كه‌ى ؟ جا ئه‌گه‌ر پێى بووترايه‌ ئه‌وه‌نده‌ى به‌ جێ هێشتووه‌ كه‌ به‌شى قه‌رزه‌كه‌ى بكات ئه‌وا نوێژى جه‌نازه‌ى له‌ سه‌ر ده‌كرد ئه‌گينا به‌ موسڵمانانى ده‌فه‌رموو : خۆتان نوێژ له‌ سه‌ر هاوه‌ڵه‌كه‌تان بكه‌ن ...

وَعَنْ جَابِرٍ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : ((مَاتَ رَجُلٌ فَغَسَّلْنَاهُ وَكَفَّنَّاهُ وَحَنَّطْنَاهُ وَوَضَعْنَاهُ لَرَسُولِ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) حَيْثُ تُوضَعُ الْجَنَائِزُ عِنْدَ مَقَامِ جِبْرِيلَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ، ثُمَّ آذَنَّا رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) بِالصَّلاَةِ عَلَيْهِ فَجَاءَ مَعَنَا خُطًى ثُمَّ قَالَ : لَعَلَّ عَلَى صَاحِبِكُمْ دَيْنَاً ؟ قَالُوا : نَعَمْ دِينَارَانِ ، فَتَخَلَّفَ ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَّا يُقَالُ لَهُ أَبُو قَتَادَةَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ هُمَا عَلَيَّ ، فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) يَقُولُ : هُمَا عَلَيْكَ وَفِى مَالِكَ وَالْمَيِّتُ مِنْهُمَا بَرِيءٌ ؟ فَقَالَ : نَعَمْ ، فَصَلَّى عَلَيْهِ ، فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) إِذَا لَقِىَ أَبَا قَتَادَةَ يَقُولُ : مَا صَنَعْتِ الدِّينَارَيْنِ ؟ حَتَّى كَانَ آخِرَ ذَلِكَ قَالَ : قَدْ قَضَيْتُهُمَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ : الآنَ حِينَ بَرَدَتْ عَلَيْهِ جِلْدُهُ)) رواهُ الـحاكم : (2 / 58) والبيهقى : (6 / 74) وحسنهُ الألبانـى فـى صحيح الـجامع الصغير رقم : (2753) وأصلهُ فـى صحيح البخارى رقم : (2289) وانظر : فتح البارى شرح صحيح البخارى : (4 / 588 ـ 590) . واته‌ : پياوێك مرد و ئێمه‌ش شۆردمان و كفن پۆش و بۆن خۆشمان كرد و له‌و جێگايه‌دا دامان نا بۆ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) كه‌وا جه‌نازه‌ى تێدا داده‌نرێت بۆ كردنى نوێژى مردوو له‌ لاى جێگاى وه‌ستانى جبريل ، پاشان پێغه‌مبه‌رى خوامان (صلى الله علیه وسلم) ئاگادار كرده‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى نوێژى جه‌نازه‌ى له‌ سه‌ر بكات جا پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) چه‌ند هه‌نگاوێك له‌ گه‌ڵماندا هات و ئه‌نجا فه‌رمووى : له‌وانه‌يه‌ هاوه‌ڵه‌ مردووه‌كه‌تان قه‌رزى به‌ سه‌ره‌وه‌ بێت ؟ ووتيان : به‌ڵـێ دوو دينار قه‌رزاره‌ ، بۆيه‌ پێغه‌مبه‌ر (صلى الله علیه وسلم) خۆى دوا خست و نه‌هات ، ئه‌نجا پياوێك كه‌ پێى ده‌وترا (أبو قتادة) ووتى : ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا ئه‌و دوو ديناره‌ له‌ سه‌ر من ، جا به‌رده‌وام پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) ده‌يفه‌رموو : ئه‌و دوو ديناره‌ بژاردنى له‌ سه‌ر تۆيه‌ و ده‌بێت له‌ پاره‌ى تۆ بدرێته‌وه‌ و مردووه‌كه‌ش بێ به‌رييه‌ لـێى ؟ ووتى : به‌ڵـێ ، ئه‌نجا پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) نوێژى له‌ سه‌ر جه‌نازه‌كه‌ كرد ، وه‌ به‌رده‌وام پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) ئه‌گه‌ر بگه‌شتبايه‌ت به‌ (أبو قتادة) پێى ده‌فه‌رموو : دوو ديناره‌كه‌ چيان به‌ سه‌ر هات ؟ هه‌تاوه‌كو له‌ دوا جارياندا ووتى : ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا بژاردوومن ، پێغه‌مبه‌رى خواش (صلى الله علیه وسلم) فه‌رمووى : ئا ئێستا پێستى ئه‌و مردووه‌ فێنك بوويه‌وه‌ .

قال الـحافظ ابن حجر : (وَفِى هَذَا الْحَدِيث : إِشْعَار بِصُعُوبَةِ أَمْر الدَّيْن ، وَأَنَّهُ لَا يَنْبَغِى تَحَمُّله إِلَّا مِنْ ضَرُورَة) فتح البارى شرح صحيح البخارى : (4 / 590) . واته‌ : له‌م فه‌رمووده‌يه‌وه‌ هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌يت كه‌وا قه‌رز و قه‌رزارى چه‌ند ناڕه‌حه‌ت و قورسه‌ ، وه‌ نابێت خۆت بخه‌يته‌ ژێر قه‌رزه‌وه‌ ئيللا له‌ كاتى زۆر پێويست و زه‌روردا نه‌بێت .

5 ـ مردووى قه‌رزار له‌ چاكه‌كانى قه‌رزه‌كه‌ى بۆ ده‌درێته‌وه‌ :

عَنِ ابْنِ عُمَرَ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) : ((مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ دِينَارٌ أَوْ دِرْهَمٌ قُضِىَ مِنْ حَسَنَاتِهِ لَيْسَ ثَمَّ دِينَارٌ وَلاَ دِرْهَمٌ)) صحيح سنن ابن ماجه رقم : (2414) . واته‌ : هه‌ر كه‌سێك بمرێت و دينارێك يان درهه‌مێك قه‌رزى به‌ سه‌ره‌وه‌ بێت ئه‌وا له‌ چاكه‌كانى ئه‌و قه‌رزه‌ى بۆ ده‌درێته‌وه‌ ، له‌ ڕۆژێكدا كه‌ دينار و درهه‌م نييه‌ .

6 ـ مردووى قه‌رزار ئه‌گه‌ر شه‌هيديش بێت ناچێته‌ ناو به‌هه‌شه‌وه‌ تاوه‌كو قه‌رزه‌كه‌ى بۆ نه‌بژێردرێت :

 عَنْ ثَوْبَانَ (ڕەزای خوای لێبێت) مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) أَنَّهُ قَالَ : ((مَنْ فَارَقَ الرُّوحُ الْجَسَدَ وَهُوَ بَرِيءٌ مِنْ ثَلاَثٍ دَخَلَ الْجَنَّةَ : مِنَ الْكِبْرِ وَالْغُلُولِ وَالدَّيْنِ)) سلسلة الأحاديث الصحيحة رقم : (2785) وصحيح سنن ابن ماجه رقم : (2412) . واته‌ : هه‌ر كه‌سێك (ڕۆح و گيانى) جيابوويه‌وه‌ له‌ لاشه‌ى و بێ به‌رى بوو له‌ سێ شت ئه‌وا ده‌چێته‌ به‌هه‌شته‌وه‌ : فيز زلـى و خۆبه‌زل زانين ، و دزى كردن له‌ ده‌ستكه‌وتى جه‌نگ پێش دابه‌ش كردنى ، و قه‌رز .

 وَعَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) : ((نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ)) صحيح سنن الترمذى رقم : (1078) وصحيح سنن ابن ماجه رقم : (2413) . واته‌ : (ڕۆح و گيانى) ئيماندار په‌يوه‌ست و هه‌ڵواسراوه‌ به‌و قه‌رزه‌وه‌ كه‌ له‌ سه‌ريه‌تى تاوه‌كو بۆى ده‌درێته‌وه‌ .

قال الصنعانـى : (وَهَذَا الْحَدِيثُ مِنْ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَزَالُ الْمَيِّتُ مَشْغُولاً بِدَيْنِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ ، فَفِيهِ حَثٌّ عَلَى التَّخَلُّصِ عَنْهُ قَبْلَ الْمَوْتِ ، وَأَنَّهُ أَهَمُّ الْحُقُوقِ ، وَإِذَا كَانَ هَذَا فِى الدَّيْنِ الْمَأْخُوذِ بِرِضَا صَاحِبِهِ فَكَيْفَ بِمَا أُخِذَ غَصْبَاً وَنَهْبَاً وَسَلْبَاً؟!) سبل السلام شرح بلوغ الـمرام : (2 / 92) . واته‌ : ئه‌م فه‌رمووده‌يه‌ به‌ڵگه‌يه‌ له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ به‌رده‌وام مردوو دواى مردنى خه‌ريكه‌ و په‌يوه‌سته‌ به‌ قه‌رزه‌كه‌يه‌وه‌ ، بۆيه‌ هاندانى تێدايه‌ بۆ خۆ ڕزگار كردن له‌ قه‌رز پێش مردن ، وه‌ قه‌رزيش گرنگترين ماف و حه‌قى خه‌ڵكه‌ به‌ سه‌ر مردووه‌وه‌ ، جا ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ بۆ پاره‌ و ماڵێك بێت كه‌ به‌ ڕه‌زامه‌ندى خاوه‌نه‌كه‌ى به‌ قه‌رز برا بێت .. ده‌بێت ئه‌وه‌ى كه‌ به‌ ده‌ست به‌سه‌را گرتن و به‌ زۆردارى و به‌ تاڵانى ده‌برێت چۆن بێت؟!.

وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) قَالَ : ((يُغْفَرُ لِلشَّهِيدِ كُلُّ ذَنْبٍ إِلاَّ الدَّيْنَ)) صحيح مسلم رقم : (1886) . واته‌ : خوا له‌ هه‌موو تاوانێكى شه‌هيد خۆش ده‌بێت ته‌نها له‌ قه‌رز نه‌بێت . وفى رواية : ((الْقَتْلُ فِى سَبِيلِ اللَّهِ يُكَفِّرُ كُلَّ شَيْءٍ إِلاَّ الدَّيْنَ)) . واته‌ : شه‌هيدبوون له‌ پێناوى خوادا ده‌بێته‌ كه‌فاره‌ت و هۆى سڕينه‌وه‌ى هه‌موو تاوانێك ته‌نها قه‌رز نه‌بێت .

وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَحْشٍ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) قَاعِدَاً حَيْثُ تُوْضَعُ الْجَنَائِزُ فَرَفَعَ رَأْسَهُ قِبَلَ السَّمَاءِ ثُمَّ خَفَضَ بَصَرَهُ فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى جَبْهَتِهِ فَقَالَ : سُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَنْزَلَ مِنْ التَّشْدِيدِ ! قَالَ : فَتَفَرَّقْنَا وَسَكَتْنَا ، حَتَّى إِذَا كَانَ الْغَدُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ فَقُلْنَا : مَا التَّشْدِيدُ الَّذِى نُزِّلَ فِى الدَّيْنِ ؟ قَالَ : ((وَالَّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ لَوْ قُتِلَ رَجُلٌ فِى سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ عَاشَ ثُمَّ قُتِلَ ثُمَّ عَاشَ ثُمَّ قُتِلَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ مَا دَخَلَ الْجَنَّةَ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ دَيْنُهُ)) صحيح الترغيب والترهيب رقم : (1804) .

وفـى رواية : ((سُبْحَانَ اللَّهِ مَاذَا أُنْزِلَ مِنَ التَّشْدِيدِ فِى الدَّيْنِ ؟ وَالَّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ رَجُلاً قُتِلَ فِى سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ أُحْيِىَ ، ثُمَّ قُتِلَ ثُمَّ أُحْيِىَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ مَا دَخَلَ الْجَنَّةَ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ دَيْنُهُ)) صحيح سنن النسائى رقم : (4684) وصحيح الـجامع الصغير رقم : (3600) . واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) له‌و جێگايه‌دا دانيشتبوو كه‌وا جه‌نازه‌ى تێدا داده‌نرێت ، ئه‌نجا سه‌رى به‌رز كرده‌وه‌ به‌ره‌و ئاسمان ئه‌نجا چاوى به‌ره‌و زه‌وى نزم كرده‌وه‌ و ده‌ستى خسته‌ سه‌ر تێـوڵـى (نێوچاوانى) و پاشان ووتى : پاكى و بێ گردى بۆ خوا له‌ هه‌موو كه‌م و كوڕييه‌ك .. ئه‌وه‌ چى دابه‌زيوه‌ له‌ تووندى و ناڕه‌حه‌تى ! ئه‌نجا ئێمه‌ش هه‌ستاين و بێده‌نگ بووين ، جا كه‌ به‌يانى هات پرسيارم كرد له‌ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) و ووتمان : ئه‌و تووندى و ناڕه‌حه‌تييه‌ چى بوو كه‌ دابه‌زى ؟ فه‌رمووى : سه‌باره‌ت به‌ قه‌رز بوو ، سوێند به‌و كه‌سه‌ى كه‌ گيانى منى به‌ ده‌سته‌ ئه‌گه‌ر پياوێك له‌ پێناوى خوادا بكوژرێت ، و ئه‌نجا زيندوو ببێته‌وه‌ و ئه‌نجا بكوژرێت ، ئه‌نجا زيندوو ببێته‌وه‌ و ئه‌نجا بكوژرێت به‌ڵام قه‌رزى به‌ سه‌ره‌وه‌ بێت ئه‌وا ناچێته‌ ناو به‌هه‌شته‌وه‌ هه‌تاوه‌كو قه‌رزه‌كه‌ى بۆ ده‌درێته‌وه‌ .

وَعَنْ سَعْدِ بْنِ الأَطْوَلِ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّ أَخَاهُ مَاتَ وَتَرَكَ ثَلاَثَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَتَرَكَ عِيَالاً فَأَرَدْتُ أَنْ أُنْفِقَهَا عَلَى عِيَالِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ (صلى الله علیه وسلم) : ((إِنَّ أَخَاكَ مُحْتَبَسٌ بِدَيْنِهِ فَاقْضِ عَنْهُ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ أَدَّيْتُ عَنْهُ إِلاَّ دِينَارَيْنِ ادَّعَتْهُمَا امْرَأَةٌ وَلَيْسَ لَهَا بَيِّنَةٌ ، قَالَ : فَأَعْطِهَا فَإِنَّهَا مُحِقَّةٌ)) صحيح سنن ابن ماجه رقم : (2433) . واته‌ : براكه‌م مرد و سێ سه‌د (300) درهه‌مى به‌ ميراتى و خێزانێكى به‌جێهێشت ، منيش ويستم ئه‌و پاره‌يه‌ بده‌م به‌ شتومه‌ك و پێداويستى پێ بكڕم بۆ خێزانه‌كه‌ى ، پێغه‌مبه‌ريش (صلى الله علیه وسلم) فه‌رمووى : براكه‌ت به‌ند كراوه‌ به‌ هۆى قه‌رزه‌كه‌يه‌وه‌ بۆيه‌ قه‌رزه‌كه‌ى بده‌ره‌وه‌ ، ووتم : ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا هه‌موو قه‌رزه‌كه‌م بۆ دايه‌وه‌ ته‌نها دوو دينار نه‌بێت كه‌وا ئافره‌تێك داخوازى ده‌كات و به‌ڵگه‌شى نييه‌ ، فه‌رمووى : بيده‌رێ چونكه‌ ئه‌و له‌ سه‌ر حه‌قه‌ و ڕاست ده‌كات .

قال الـحافظ ابن عبد الـبر : (وفـى حديث هذا الباب معانٍ من الفقه :

... ومنها أنَّ الـمرءَ يُحبَـسُ عن الـجنة من أجل دَينهِ حتـى يقع القصاص .

ومنها أنَّ القضاءَ عن الـميت بعده فـى الدنيا ينفع الـميت فـى الآخرة .

ومنها أنَّ الـميت إنَّـما يُحبَسُ عن الـجنة بدَينه : إذا كان له وفـاء ولـمْ يوص به ولـم يشهد عليه ، والوصية بالدَّين فرضٌ عند الـجميع إذا لـم يكن عليه بينَّـة ، فإذا لـم يوص به كان عاصياً وبعصيانه ذلك يُحبس عن الـجنة والله أعلم ...

وقد تكلمنا على هذا الـدَّين هذا الذى يُحبس به صاحبه عن الـجنة ، والله أعلم هو الذى قد ترك لـهُ وفاء ولـم يوص به أو قدر على الأداء فلم يؤده أو أدانه فـى غير حق أو فـى سرف أو فـى سفهٍ ومات ولـم يؤده ، وأما من أدان فـى حق واجبٍ لِـفاقةٍ أو عُسرٍ ومات ولـم يترك وفاء فإنَّ الله لا يَحبِسُهُ به عن الـجنة إنْ شاء الله لأنَّ على السلطان فرضاً أنْ يُؤدى عنه دَينَـهُ إما من جـملة الصدقات أو من سهم الغارمين أو من الفيء الراجع على الـمسلمين من صنوف الفيء) التمهـيد : (23 / 238 ـ 239) ، وانظر : تفسير القرطبـى : (4 / 274) .

* په‌نا گرتن به‌ خواى گه‌وره‌ له‌ قه‌رز و قه‌رزارى :

 عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّهُ قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) كَثِيرَاً مَا يَدْعُو بِهَؤُلاَءِ الدَّعَوَاتِ : ((اللَّهُمَّ إِنِّى أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْهَمِّ وَالْحَزَنِ وَالْعَجْزِ وَالْكَسَلِ وَالْبُخْلِ وَالْجُبْنِ وَضَلَعِ الدَّيْنِ وَغَلَبَةِ الرِّجَالِ)) صحيح البخارى رقم : (6369) ومسند الإمام أحمد رقم : (13650) واللفظ له . واته‌ : من زۆر جارێك ده‌مبيست پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) به‌م دوعايانه‌ ده‌پاڕايه‌وه‌ : خوايه‌ من په‌نات پێ ده‌گرم له‌ غه‌مبارى و ناڕه‌حه‌تى و بێ توانايى و ته‌مبه‌ڵى و ڕه‌زيلى و ترسنۆكى و قورسى قه‌رز و زاڵ بوونى پياوان .

 وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) كَانَ يَدْعُو بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ : ((اللَّهُمَّ إِنِّى أَعُوذُ بِكَ مِنْ غَلَبَةِ الدَّيْنِ ...)) صحيح سنن النسائى رقم : (5488) وصحيح الـجامع الصغير رقم : (1296) . واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) به‌م ووشانه‌ ده‌پاڕايه‌وه‌ و دوعاى ده‌كرد و ده‌يفه‌رموو : خوايه‌ من په‌نات پێده‌گرم له‌ زاڵ بوونى قه‌رز به‌ سه‌رمه‌وه‌ ...

هۆى ئه‌مه‌ش له‌م فه‌رمووده‌يه‌ى خواره‌وه‌دا باس كراوه‌ :

عَنْ عَائِشَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَتْ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) أَكْثَرَ مَا يَتَعَوَّذُ مِنَ الْمَغْرَمِ وَالْمَأْثَمِ ، قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَكْثَرَ مَا تَتَعَوَّذُ مِنَ الْمَغْرَمِ ؟ قَالَ  : ((إِنَّهُ مَنْ غَرِمَ حَدَّثَ فَكَذَبَ وَوَعَدَ فَأَخْلَفَ)) صحيح البخارى رقم : (2397) . واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) زۆر جارێك په‌ناى ده‌گرت به‌ خوا له‌ قه‌رزارى و تاوانبارى ، منيش ووتم : ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا ئه‌وه‌ له‌ به‌ر چى زۆر جارێك په‌ناى ده‌گرت به‌ خوا له‌ قه‌رزارى ؟ فه‌رمووى : چونكه‌ هه‌ر كه‌سێك قه‌رزار بوو ئه‌گه‌ر قسه‌ى كرد درۆ ده‌كات و ئه‌گه‌ر وه‌عد و په‌يمانيشى بدات ده‌يشكێنێت .

قال الـحافظ ابن حجر : (قَالَ الْمُهَلَّبُ : يُسْتَفَادُ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ : سَدّ الذَّرَائِعِ ؛ لِأَنَّهُ (صلى الله علیه وسلم) اِسْتَعَاذَ مِنْ الدَّيْنِ ، لِأَنَّهُ فِى الْغَالِبِ ذَرِيعَةٌ إِلَى الْكَذِبِ فِى الْحَدِيثِ وَالْخُلْفِ فِى الْوَعْدِ مَعَ مَا لِصَاحِبِ الدَّيْنِ عَلَيْهِ مِنْ الْمَقَالِ ا هـ .

وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِالِاسْتِعَاذَةِ مِنْ الدَّيْنِ الِاسْتِعَاذَة مِنْ الِاحْتِيَاجِ إِلَيْهِ حَتَّى لَا يَقَعَ فِى هَذِهِ الْغَوَائِل ، أَوْ مِنْ عَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى وَفَائِهِ حَتَّى لَا تَبْقَى تَبِعَته ...

ثُمَّ رَأَيْت فِى "حَاشِيَة اِبْن الْمُنِير" : لَا تَنَاقُضَ بَيْنَ الِاسْتِعَاذَةِ مِنْ الدَّيْنِ وَجَوَاز الِاسْتِدَانَةِ لِأَنَّ الَّذِى اُسْتُعِيذَ مِنْهُ غَوَائِل الدَّيْن ، فَمَنْ أَدَانَ وَسَلِمَ مِنْهَا فَقَدْ أَعَاذَهُ اللَّه وَفَعَلَ جَائِزَاً ...

وقال أيضاً : قَالَ اِبْن الْمُنِير : أَنَّ الدَّيْنَ لَا يُخِلُّ بِالدِّينِ ، وَأَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ مِنْهُ لَيْسَتْ لِذَاته بَلْ لِمَا يُخْشَى مِنْ غَوَائِله)  واته‌ : له‌م فه‌رمووده‌يه‌ سوديێك ده‌بينين كه‌ بريتييه‌ له‌ بنه‌ماى (گرتنى ڕێگاكان و هۆكاره‌كانى به‌ره‌و تاوان چوون / سَـد الذرائع) چونكه‌ پێغه‌مبه‌ر (صلى الله علیه وسلم) په‌ناى به‌ خوا گرتووه‌ له‌ قه‌رز له‌ به‌ر ئه‌وه‌ى زۆر جارێك قه‌رز ر ڕێگا و هۆيه‌كه‌ بۆ درۆ كردن له‌ قسه‌كردن و به‌ جێ نه‌هێنانى وه‌عد و په‌يماندا له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ى كه‌ خاوه‌ن قه‌رزه‌كه‌ قسه‌ى سواره‌ به‌ سه‌ريه‌وه‌ ، وه‌ له‌وانه‌يه‌ مه‌به‌ست به‌ په‌نا گرتن له‌ قه‌رز بريتى بێت له‌ په‌نا گرتن له‌ پێويستى بوون به‌ قه‌رز تاوه‌كو نه‌كه‌وێته‌ ناو ئه‌م سه‌رئه‌نجامه‌ خراپانه‌وه‌ يان له‌وانه‌يه‌ بريتى بێت له‌ په‌نا گرتن له‌ بێ توانا بوون له‌ سه‌ر قه‌رزدانه‌وه‌ تاوه‌كو به‌رپرسيارێتى به‌ سه‌ره‌وه‌ نه‌مێنێت ...

ئه‌نجا له‌ "حاشية بن الـمنير"دا بينيم نووسرابوو : هيچ تێهه‌ڵچوون و پێچه‌وانه‌ بوونێك نييه‌ له‌ نێوان (په‌نا گرتن له‌ قه‌رز) و (دروستێتى قه‌رزكردن) چونكه‌ ئه‌وه‌ى كه‌ په‌ناى لـێ گيراوه‌ بريتييه‌ له‌ سه‌رئه‌نجامه‌ خراپ و ناهه‌مواره‌كانى قه‌رز ، جا هه‌ر كه‌سێك قه‌رز بكات و سه‌لامه‌ت و پارێزراو بێت له‌و سه‌رئه‌نجامه‌ خراپ و ناهه‌موارانه‌ى قه‌رزكردن ئه‌وا خوا په‌ناى ده‌دات و كرده‌وه‌يه‌كى دروستى ئه‌نجامداوه‌ .

* دوعا كردن بۆ قه‌رزدانه‌وه‌ :

 عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) عَنِ النَّبِيِّ (صلى الله علیه وسلم) أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ إِذَا أَوَى إِلَى فِرَاشِهِ : ((اللَّهُمَّ رَبَّ السَّمَوَاتِ وَرَبَّ الأَرْضِ ... اقْضِ عَنِّى الدَّيْنَ ...)) صحيح سنن أبـى داود رقم : (5051) . واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) ئه‌گه‌ر بڕۆشتبايه‌ته‌ سه‌ر جێگاى خه‌وتنى دوعاى ده‌كرد و ده‌يفه‌رموو : ... خوايه‌ قه‌رزم بۆ ببژێره‌ ...

وَعَنْ عَلِيٍّ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّ مُكَاتَبَاً جَاءَهُ فَقَالَ : إِنِّى قَدْ عَجَزْتُ عَنْ كِتَابَتِى فَأَعِنِّى ، قَالَ : أَلاَ أُعَلِّمُكَ كَلِمَاتٍ عَلَّمَنِيهِنَّ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) لَوْ كَانَ عَلَيْكَ مِثْلُ جَبَلِ صِيرٍ دَيْنَـاً أَدَّاهُ اللَّهُ عَنْكَ؟ قُلِ : ((اللَّهُمَّ اكْفِنِى بِحَلاَلِكَ عَنْ حَرَامِكَ ، وَأَغْنِنِى بِفَضْلِكَ عَمَّنْ سِوَاكَ)) صحيح سنن الترمذى رقم : (3563) وصحيح الترغيب والترهيب رقم : (1820) ، وسلسلة الأحاديث الصحيحة رقم : (266) . واته‌ : كۆيله‌يه‌ك كه‌ له‌ گه‌ڵ خاوه‌نه‌كه‌يدا گرێبه‌ندى خۆڕزگار كردنى به‌ستبوو (عقد الـمكاتبة) هات بۆ لاى پێشه‌واى ئيمانداران (على ڕەزای خوای لێبێت) و ووتى : من له‌ توانامدا نييه‌ پاره‌كه‌ بده‌م به‌ خاوه‌نه‌كه‌م بۆيه‌ هاوكاريم بكه‌ ، ئه‌ويش فه‌رمووى : ئايا چه‌ند ووشه‌يه‌كت فێرنه‌كه‌م ـ كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) منى پێ فێركردبوو ـ كه‌وا ئه‌گه‌ر به‌ ئه‌ندازه‌ى (شاخى صه‌بير) قه‌رزت به‌ سه‌ره‌وه‌ بێت ئه‌وا خوا بۆتى بداته‌وه‌ ، بـڵـێ :

((اللَّهُمَّ اكْفِنِى بِحَلاَلِكَ عَنْ حَرَامِكَ ، وَأَغْنِنِى بِفَضْلِكَ عَمَّنْ سِوَاكَ)) . واته‌ : خوايه‌ به‌ حه‌ڵاڵ قايلم بكه‌ به‌رامبه‌ر به‌ حه‌رامه‌كانت ، وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندم بكه‌ له‌ نيعمه‌ت و چاكه‌كانت به‌رامبه‌ر به‌ جگه‌ له‌ خۆت .

 * فه‌رمان كردن به‌ قه‌رزدانه‌وه‌ :

قه‌رز ئه‌مانه‌ته‌ و ده‌بێت پياوى قه‌رزار بيباته‌وه‌ بۆ خاوه‌نه‌كه‌ى له‌ كاتى ديارى كراوى خۆيدا ئه‌گه‌ر كاتى بردنه‌وه‌ى بۆ ديارى كرابوو يان هه‌ر كاتێك تواناى هه‌بوو بيباته‌وه‌ ئه‌وا پێويسته‌ دواى نه‌خات بۆ ئه‌وه‌ى نه‌بێت به‌ خيانه‌تكار يان سته‌م كار . خواى په‌روه‌ردگار فه‌رموويه‌تى : ( إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا ) [النساء 58] . واته‌ : خوا فه‌رمانتان پێده‌كات به‌وه‌ى كه‌ ئه‌مانه‌ته‌كان بده‌نه‌وه‌ و بيگێڕنه‌وه‌ بۆ خاوه‌نه‌كانيان . جا ئه‌گه‌ر ئه‌ندازه‌يه‌ك (مه‌بله‌غێك) پاره‌ به‌ قه‌رز ببات ئه‌وا ده‌بێته‌ ئه‌مانه‌تێك له‌ گه‌ردنيدا و ده‌بێت خيانه‌تكار نه‌بێت و له‌ كاتى ديارى كراوى خۆيدا بيباته‌وه‌ بۆ خاوه‌نه‌كه‌ى ئه‌گينا ئه‌م فه‌رمووده‌يه‌ى به‌ سه‌ردا جێ به‌جێ ده‌بێت كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) سه‌باره‌ت به‌ قه‌رزار فه‌رموويه‌تى : ((إِنَّهُ مَنْ غَرِمَ حَدَّثَ فَكَذَبَ وَوَعَدَ فَأَخْلَفَ)) . واته‌ : هه‌ر كه‌سێك قه‌رزار بوو ئه‌گه‌ر قسه‌ى كرد درۆ ده‌كات و ئه‌گه‌ر وه‌عد و په‌يمانيش بدات ده‌يشكێنێت .

له‌ به‌ر ئه‌مه‌ قه‌رز و قه‌رزارى موسڵمان به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌بات كه‌ سيفه‌ته‌ ناپاكه‌كانى مونافيق و دووڕووه‌كان له‌ كردار و گوفتاريدا ڕه‌نگبداته‌وه‌ چونكه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) فه‌رموويه‌تى : ((آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلاَثٌ : إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ)) صحيح البخارى رقم : (33) وصحيح مسلم رقم : (59) . واته‌ : نيشانه‌ و سيفه‌تى مونافيق و دووڕوو سيانه‌ : ئه‌گه‌ر قسه‌ى كرد درۆ ده‌كات ، وه‌ ئه‌گه‌ر وه‌عد و په‌يمان و به‌ڵێن بدات ده‌يشكێنێت و نايباته‌ سه‌ر ، وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مانه‌تى خرايه‌ ژێر ده‌ست خيانه‌ت ده‌كات .

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) : ((لَوْ كَانَ لِى مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَبَاً مَا يَسُرُّنِى أَنْ لاَ يَمُرَّ عَلَيَّ ثَلاَثٌ وَعِنْدِى مِنْهُ شَيْءٌ ، إِلاَّ شَيْءٌ أُرْصِدُهُ لِدَيْنٍ)) صحيح البخارى رقم : (2389) وصحيح مسلم رقم : (2349) . واته‌ : ئه‌گه‌ر به‌ ئه‌ندازه‌ى كێوى (ئوحد) زێـڕ و ئاڵتونم هه‌بوايه‌ پێمخۆش نه‌بوو سێ ڕۆژى به‌ سه‌ردا بڕۆيشتبايه‌ و هيچى لێبمايه‌ته‌وه‌ ، ئيللا شتێك نه‌بێت كه‌ هه‌ڵيبگرم بۆ قه‌رزدانه‌وه‌ .

قال الـحافظ : (وَفِيهِ الِاهْتِمَامُ بِأَمْر وَفَاء الدَّيْن ، وَمَا كَانَ عَلَيْهِ (صلى الله علیه وسلم) مِنْ الزَّهَادَةِ فِى الدُّنْيَا) فتح البارى شرح صحيح البخارى : (5 / 70) . واته‌ : ئه‌م فه‌رمووده‌يه‌ گرنگى دانى تێدايه‌ به‌ بوارى وه‌فادارى و دانه‌وه‌ى قه‌رز ، وه‌ ئه‌وه‌ى كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) له‌ سه‌رى بووه‌ له‌ دونيا نه‌ويستن و پشت هه‌ڵكردن له‌ دونيا . 

* قه‌رزدانه‌وه‌ به‌ چاكه‌ (حُسُنُ القضاء):

سوننه‌ت وايه‌ به‌ چاكى قه‌رز بدرێته‌وه‌ به‌وه‌ى كه‌ زياتر بێت له‌ ئه‌ندازه‌ى قه‌رزه‌كه‌ يان به‌وه‌ى كه‌ جۆرێكى چاكتر بداته‌وه‌ به‌ خاوه‌ن قه‌رزه‌كه‌ ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ به‌ مه‌رج گيرابێت له‌ پێشه‌وه‌ ئه‌وا ده‌بێت به‌ ريبا :

عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : ((كَانَ لِى عَلَى النَّبِيِّ (صلى الله علیه وسلم) دَيْنٌ فَقَضَانِى وَزَادَنِي)) صحيح البخارى رقم : (2394) وصحيح مسلم رقم : (615) . واته‌ : قه‌رزم به‌ لاى پێغه‌مبه‌ره‌وه‌ بوو (صلى الله علیه وسلم) جا قه‌رزه‌كه‌ى دامه‌وه‌ و زياتريشى پێدام .

وَعَنْ أَبِى رَافِعٍ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : ((اسْتَسْلَفَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) بَكْرَاً ، فَجَاءَتْهُ إِبِلٌ مِنَ الصَّدَقَةِ فَأَمَرَنِى أَنْ أَقْضِىَ الرَّجُلَ بَكْرَهُ ، فَقُلْتُ : لَمْ أَجِدْ فِى الإِبِلِ إِلاَّ جَمَلاً خِيَارَاً رَبَاعِيَّـاً ، فَقَالَ النَّبِيُّ (صلى الله علیه وسلم) : أَعْطِهِ إِيَّاهُ فَإِنَّ خِيَارَ النَّاسِ أَحْسَنُهُمْ قَضَاءً)) صحيح البخارى رقم : (2393) وصحيح مسلم رقم : (1600) وصحيح أبى داود رقم : (3348) واللفظ لـه . واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) ووشترێكى پێگه‌يشتووى قه‌رز كرد ، پاشان ووشترى صه‌ده‌قه‌ى بۆ هات و دواى ئه‌وه‌ فه‌رمانى پێكردم كه‌ ووشترێكى پێگه‌يشتوو بده‌مه‌وه‌ به‌ خاوه‌نه‌كه‌ى ، ووتم : له‌ ناو ووشتره‌كاندا هيچم نه‌بينييه‌وه‌ جگه‌ له‌ ووشترى چاك و چوار ساڵه‌ نه‌بێت ، پێغه‌مبه‌ريش (صلى الله علیه وسلم) فه‌رمووى : يه‌كێك له‌وانه‌ى بده‌رێ چونكه‌ باشترينى خه‌ڵك ئه‌و كه‌سه‌يه‌ كه‌ قه‌رز به‌ باشترين و چاكترين شێوه‌ ده‌داته‌وه‌ .

 وَعَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) قَالَ : ((كَانَ لِرَجُلٍ عَلَى النَّبِيِّ (صلى الله علیه وسلم) سِنٌّ مِنَ الإِبِلِ فَجَاءَهُ يَتَقَاضَاهُ فَقَالَ : أَعْطُوهُ ، فَطَلَـبُوا سِنَّهُ فَلَمْ يَجِدُوا لَهُ إِلاَّ سِنَّـاً فَوْقَهَا ، فَقَالَ : أَعْطُوهُ ، فَقَالَ : أَوْفَيْتَنِى أَوْفَى اللَّهُ بِكَ ، قَالَ النَّبِيُّ (صلى الله علیه وسلم) : إِنَّ خِيَارَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً)) صحيح البخارى رقم : (2393) وصحيح مسلم رقم : (1600) واللفظ للبخارى . واته‌ : پياوێك وشترێكى ته‌مه‌ن دياريكراوى له‌ لاى پێغه‌مبه‌ر (صلى الله علیه وسلم) بوو به‌ قه‌رز جا هات بۆ لاى داواى قه‌رزه‌كه‌يى لـێ بكاته‌وه‌ ، پێغه‌مبه‌ريش (صلى الله علیه وسلم) فه‌رمووى : بيده‌نه‌وه‌ پێى ، صه‌حابه‌كانيش گه‌ڕان به‌ دواى ئه‌و ته‌مه‌نه‌دا ده‌ستيان نه‌كه‌وت ئيللا ته‌مه‌نێكى به‌ره‌و سه‌روترى نه‌بێت ، پێغه‌مبه‌ريش (صلى الله علیه وسلم) فه‌رمووى : يه‌كێك له‌وانه‌ى پێ بده‌ن ، ئه‌ويش وتى : به‌ باشى قه‌رزه‌كه‌ت پێ دامه‌وه‌ خوا به‌ باشه‌ پاداشتت بداته‌وه‌ ، پێغه‌مبه‌ر (صلى الله علیه وسلم) فه‌رمووى : باشترينتان ئه‌و كه‌سه‌يه‌ كه‌ قه‌رز به‌ باشترين و چاكترين شێوه‌ ده‌داته‌وه‌ .

قال النووى : (وَفِى هَذَا الْحَدِيث : جَوَاز الِاقْتِرَاض وَالِاسْتِدَانَة ، وَإِنَّمَا اِقْتَرَضَ النَّبِيُّ (صلى الله علیه وسلم) لِلْحَاجَةِ ، وَكَانَ (صلى الله علیه وسلم) يَسْتَعِيذ بِاَللَّهِ مِنْ الْمَغْرَم ، وَهُوَ الدَّيْن ... وَفِيهِ : أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ لِمَنْ عَلَيْهِ دَيْنٌ مِنْ قَرْضٍ وَغَيْره أَنْ يَرُدَّ أَجْوَد مِنْ الَّذِى عَلَيْهِ ، وَهَذَا مِنْ السُّنَّة وَمَكَارِم الْأَخْلَاق ، وَلَيْسَ هُوَ مِنْ قَرْض جَرَّ مَنْفَعَة فَإِنَّهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ ؛ لِأَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ مَا كَانَ مَشْرُوطَاً فِى عَقْد الْقَرْض ، وَمَذْهَبنَا أَنَّهُ يُسْتَحَبّ الزِّيَادَة فِى الْأَدَاء عَمَّا عَلَيْهِ ، وَيَجُوز لِلْمُقْرِضِ أَخْذهَا سَوَاء زَادَ فِى الصِّفَة أَوْ فِى الْعَدَد بِأَنْ أَقْرَضَهُ عَشَرَة فَأَعْطَاهُ أَحَد عَشَر ... وَحُجَّة أَصْحَابنَا عُمُوم قَوْله (صلى الله علیه وسلم) : "خَيْركُمْ أَحْسَنكُمْ قَضَاءً") شرح صحيح مسلم : (6 / 116) . واته‌ : له‌ سوده‌كانى ئه‌م فه‌رمووده‌يه‌ :

ــ قه‌رز كردن دروسته‌ ، به‌ڵام پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) له‌ به‌ر پێويستى قه‌رزى كردووه‌ چونكه‌ پێغه‌مبه‌ر (صلى الله علیه وسلم) په‌ناى ده‌گرت به‌ خوا له‌ قه‌رزارى .

ــ سوننه‌ته‌ بۆ ئه‌و كه‌سه‌ى كه‌ قه‌رزى به‌ سه‌ره‌وه‌يه‌ كه‌وا له‌وه‌ باشتر و چاكتر بگێڕێته‌وه‌ بۆ خاوه‌نه‌كه‌ى كه‌ له‌ سه‌ريه‌تى ، وه‌ ئه‌مه‌ش به‌شێكه‌ له‌ سوننه‌ت و ڕه‌وشته‌ جوان و پيرۆزه‌كان ، وه‌ له‌ بابه‌تى (هه‌ر قه‌رزێك سودێك بێنێت ريبايه‌) نييه‌ چونكه‌ ئه‌مه‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌ و ڕێى پێ نه‌دراوه‌ ، چونكه‌ ئه‌وه‌ى كه‌ قه‌ده‌غه‌ كراوه‌ و ڕێى پێنه‌دراوه‌ بريتييه‌ له‌وه‌ى كه‌ به‌ مه‌رج ده‌گيرێت له‌ (عه‌قدى) قه‌رزه‌كه‌دا ، وه‌ بۆچوونى ئێمه‌ش وايه‌ كه‌ سوننه‌ته‌ له‌ كاتى قه‌رزدانه‌وه‌دا زياتر بدرێته‌وه‌ له‌وه‌ى كه‌ له‌ سه‌ريه‌تى ، وه‌ دروستيشه‌ بۆ خاوه‌ن قه‌رزه‌كه‌ ئه‌و زياده‌يه‌ وه‌ربگرێت ، جا زياده‌كه‌ له‌ جۆر و شێوه‌ى شته‌كه‌دا بێت يان له‌ ژماره‌دا بێت هه‌ر وه‌كو يه‌ك وايه‌ له‌ به‌ر گشتێتى فه‌رمووده‌كه‌ى پێغه‌مبه‌ر (صلى الله علیه وسلم) كه‌ فه‌رموويه‌تى : باشترينتان ئه‌و كه‌سه‌يه‌ كه‌ قه‌رز به‌ باشترين و چاكترين شێوه‌ ده‌داته‌وه‌ .

وقال الـحافظ ابن حجر : (وَفِيهِ : أَنَّ مَنْ عَلَيْهِ دَيْن لَا يَنْبَغِى لَهُ مُجَافَاة صَاحِبِ الْحَقِّ … وَفِيهِ جَوَاز وَفَاء مَا هُوَ أَفْضَلُ مِنْ الْمِثْلِ الْمُقْتَرَضِ إِذَا لَمْ تَقَعْ شَرْطِيَّة ذَلِكَ فِى الْعَقْدِ فَيَحْرُمُ حِينَئِذٍ اِتِّفَاقَاً …) فتح البارى شرح صحيح البخارى : (5 / 72 ـ 73) . واته‌ : ئه‌م فه‌رمووده‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌يه‌نێت كه‌ : هه‌ركه‌سێك قه‌رزى به‌ سه‌ره‌وه‌ بوو ئه‌وا نابێت ووشك و ڕه‌ق بێت له‌ گه‌ڵ خاوه‌ن حه‌قدا ...  وه‌ قه‌رزدانه‌وه‌ دروسته‌ به‌ شتێكى باشتر و چاكتر له‌وه‌ى كه‌ به‌ قه‌رز براوه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ به‌ مه‌رج نه‌گيرابێت له‌ سه‌ره‌تاى مامه‌ڵه‌كه‌وه‌ ئه‌گينا ئه‌و كاته‌ حه‌رام ده‌بێت به‌ كۆڕاى زانايان .

* زيكرى كاتى قه‌رزدانه‌وه‌ :

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِى رَبِيعَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّ النَّبِيَّ (صلى الله علیه وسلم) اسْتَسْلَفَ مِنْهُ حِينَ غَزَا حُنَيْنَاً ثَلاَثِينَ أَوْ أَرْبَعِينَ أَلْفَاً فَلَمَّا قَدِمَ قَضَاهَا إِيَّاهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ : ((بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِى أَهْلِكَ وَمَالِكَ إِنَّمَا جَزَاءُ السَّلَفِ الْوَفَاءُ وَالْحَمْدُ)) صحيح سنن ابن ماجه رقم : (2424) وصحيح الترغيب والترهيب رقم : (1757) . واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) له‌ كاتى (غه‌زاى حونه‌ين)دا سى يان چل هه‌زارى لـێ به‌ قه‌رز برد ، پاشان كاتێك گه‌ڕايه‌وه‌ قه‌رزه‌كه‌ى دايه‌وه‌ به‌ خاوه‌نه‌كه‌ى و ئه‌نجا پێى ووت : خوا به‌ره‌كه‌ت بخاته‌ ناو ماڵ و منداڵته‌وه‌ و به‌ڕاستى پاداشتى قه‌رز ته‌نها بريتييه‌ له‌ دانه‌وه‌ى و سوپاس كردن .

* داوا كردنه‌وه‌ى قه‌رز به‌ چاكـه‌ (حُسُنُ الـمُطالَبة):

 عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) قَالَ : ((مَنْ طَلَبَ حَقًّا فَلْيَطْلُبْهُ فِى عَفَافٍ وَافٍ أَوْ غَيْرِ وَافٍ)) صحيح سنن ابن ماجه رقم : (2421) . واته‌ : هه‌ر كه‌سێك داواى حه‌قێكى خۆيى كرده‌وه‌ ئه‌وا با داواى بكاته‌وه‌ به‌ جوانى و پاكى و حه‌ڵاڵى : به‌ ته‌واوى دايه‌وه‌ يان به‌ ناته‌واوى .

وَعَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) قَالَ لِصَاحِبِ الْحَقِّ : ((خُذْ حَقَّكَ فِى عَفَافٍ وَافٍ أَوْ غَيْرِ وَافٍ))( صحيح سنن ابن ماجه رقم : (2422) .). واته‌ : پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) به‌ خاوه‌ن حه‌قى فه‌رموو : حه‌قه‌كه‌ت ببه‌ره‌وه‌ به‌ پاكى و حه‌ڵاڵى : ته‌واو بوو يان ناته‌واو بوو . كه‌واته‌ : ئه‌گه‌ر قه‌رزاره‌كه‌ خيانه‌تكار بوو ئه‌وا ده‌بێت خاوه‌ن قه‌رزه‌كه‌ ته‌نها حه‌قه‌كه‌ى خۆى بباته‌وه‌ )ته‌واو بوو يان ناته‌واو بوو( ، به‌ڵام نابێت ئه‌ويش خيانه‌ت له‌و قه‌رز كوێر و سفڵه‌يه‌ بكات چونكه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا (صلى الله علیه وسلم) فه‌رموويه‌تى : ((أَدِّ الأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ ، وَلاَ تَخُنْ مَنْ خَانَكَ)) صحيح سنن أبـى داود رقم : (3535) وصحيح سنن الترمذى رقم : (1264) .واته‌ : ئه‌و ئه‌مانه‌ته‌ى كه‌ له‌ لاته‌ بيده‌ره‌وه‌ به‌ خاوه‌نه‌كه‌ى ، وه‌ خيانه‌ت له‌ كه‌سێكيش مه‌كه‌ كه‌ خيانه‌تى لێ كردوويت .

* گواستنه‌وه‌ى قه‌رز بۆ سه‌ر كه‌سێكى تر (الـحَـوالـة):

الـحَـوالـة : هـى (نَـقْلُ الدَّيْنِ مِنْ ذِمَّـةٍ إِلَـى ذِمَّـةٍ) انظر : فتح البارى : (4 / 585) وفـقهُ السنة : (3 / 224 ـ 225) .

گواستنه‌وه‌ى قه‌رز : بريتييه‌ له‌ گواستنه‌وه‌ى قه‌رز له‌ گه‌ردنى كه‌سێكه‌وه‌ بۆ سه‌ر گه‌ردنى كه‌سێكى تر . ئه‌گه‌ر قه‌رزت به‌ لاى كه‌سێكه‌وه‌ هه‌بوو .. ئه‌ويش قه‌رزى به‌ لاى كه‌سێكى تره‌وه‌ هه‌بوو .. وه‌ له‌ كاتى داوا كردنه‌وه‌ى قه‌رزه‌كه‌تدا ووتى بڕۆ قه‌رزه‌كه‌ت له‌ لاى (فڵانه‌ كه‌س) وه‌ربگره‌وه‌ چونكه‌ منيش قه‌رزم له‌ لايه‌تى : ئه‌وا ئه‌گه‌ر ئه‌و (فڵانه‌ كه‌س)ـه‌ به‌ توانا و ده‌ست ڕۆيشتوو بوو .. وه‌ قه‌رز كوێر و پاره‌ خۆر نه‌بوو ده‌بێت بڕۆيت داواى قه‌رزه‌كه‌ت له‌و (فڵانه‌ كه‌س)ـه‌ بكه‌يته‌وه‌ و قه‌رزه‌كه‌ت ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ لاى ئه‌و .

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ (ڕەزای خوای لێبێت) أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) قَالَ : ((مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ ، فَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيٍّ فَلْيَتْبَعْ)) صحيح البخارى رقم : (2287) وصحيح مسلم رقم : (1564) . واته‌ : دوا خستنى بردنه‌وه‌ى قه‌رز له‌ لايه‌ن كه‌سێكه‌وه‌ كه‌ ده‌ستى بچێت و بتوانێت قه‌رزه‌كه‌ بداته‌وه‌ سته‌م و زوڵـمه‌ ، وه‌ ئه‌گه‌ر قه‌رزى يه‌كێك له‌ ئێوه‌ گواسترايه‌وه‌ بۆ سه‌ر كه‌سێكى به‌ توانا و ده‌ست ڕۆيشتوو ئه‌وا با قه‌رزه‌كه‌ى بگوێزێته‌وه‌ .

نووسين و ئاماده‌كردنى مامؤستا : مـحمد عبد الرحمن لطيف وتارخوێنى مزگه‌وتى (شێخ إبراهيم) / كه‌لار





لەلایەن : gardin
         
بەروار :
٢٠١٧/١٢/٠٤
         
هاووپۆل / بەش : ڕوونکردنەوەی شەرعی

مافی گشت موسڵمانێکه‌ بۆ سود وه‌رگرتن و بڵاو کردنه‌وه‌ی گشت بابه‌ته‌کانی ماڵپه‌ڕی فه‌رمووده‌